Rusya'daki Türkler

28.06.2018
Mehmet TURAN

CENUBİ GARBİ KAFKAS HÜKÜMETİ VE RUSYA’DAKI TÜRKLER

Mehmet TURAN
Emekli Öğretmen

Osmanlı devletinde gerileme ve toprak kayıplarına başladığında Türklerde bulunduğu yerlerde azınlığa düşmüşlerdir. Kurtuluş savaşında Yunanistan ve Bulgaristan da ki Türkler Anadolu ya geçip kurtuluş savaşına katılmışlar büyük yararları da olmuş tur. Fakat Rusya da ki Türkler Anadolu ya geçmeyip bulunduğu yerden yani yaşadığı topraklarda yurt savunmasını yapmışlardır.

Bu savaşın şekli mücadelenin verilişi Karsta bir Türk cumhuriyetinin kuruluş şeklini başlaması ve bitimi sonuçlarını okuyacaksınız 1877 yılında Ruslar Bosna –Hersek ve Silivya bölgesinde ıslahat yapılması bahanesi ile gerekenleri temin için KON İĞNA yefi marfatiyle İstanbul da dershane konferansı önerileri 23-aralık 1876da konferansta Osmanlılara bir çok reform taslakları teklif edilir. Bu sıra Osmanlı sarayin da arka arkaya değişikler olmuş sultan Abdulazizin şüpheli ölümü Sultan V. Muradın sağlık sebebi bahane den sonra sultan ikinci Abdulhamit tahta geçmiştir. Silivler kardeşler ı korumak için 24-Nisan-1877 de Osmanlı devletine Ruslar tarafından harp ilan edilir. Çarın asıl amacı İstanbul’a girip boğazları ele geçirip sıcak denizlere açılmaktır 18-Ekimde Kars kuşatılmış 18-Kasımda Kars düşmüştür bu sırada Osmanlı Askerlerine yardımcı olan yerli aşiretlerimiz den Mihrali bey ve gönüllü alaylar zühür etmiştir Ruslar Balkanları geçip Edirne ye kadar gelip muaffak olmaları üzerine Osmanlı hükümeti 31-ocak-1878barış imzaladı bu barış Türkler çok ağır şartlar itifa eder.Ayastofenüs barışın 19. maddesine göre Osmanlı hükümeti Ruslara 1.410.000 ruble harp tazminatı ödeyecek bu tazminatın bir kısmına karşılık Ardahan-Kars-Batum-Beyazıt vilayetleri ile Doburca Ruslara verilir ayrıca Doğu Anadolu da bulunan Ermenilerin yerli aşiretlerden korunması da taahüt edilir. Bundan sonra Doğu Anadolu da bir ıstırap yuvasına döner. 8Şubat 1878 de İstanbul da imzalanan barışın 7.maddesine göre burada yaşayan Türkler 3 yıl içinde serbestçe göç edebilirler . Türkleri kaçırıp Türk nüfusunu azaltmak. Bu nedenle çeşitli baskılar yapılıyordu. Göçenlerin yerine Rum-Ermeni –Yezidi-Asuri gibi gayri Müslüman lara verimli topraklara yerleştirildiler üç yıl içinde 120bin bölgeden Türk göç etmiştir. Göçleri önlemek buradaki nüfusu korumak için çeşitli fedakarlık yapılmıştır. Din içinde din saklama büyük bir ibadettir sloganıyla göçleri durdurmaya çalışıldı. Bu arada Ruslar girdikleri yerlerin caddelerini genişletmek bahanesiyle Cami Mescit Medrese ve bilhassa tarihi eserler ve abideler yıkılıp yol yapıldı.

Hiçbir istimlak parası ödenmeden Kars ve Kağızman Ruştiye mektepleri kapatıldı. Rus okullarında okumayan hiçbir Türk e görev verilmeyecek Berlin anlaşmasına göre Türklerden alınacak Üçer yıllık yedi taksitle altın para nakit tazminatlarla Çarlık Kars ,Sarıkamış,Cılavuz ,Ardahan ve Kağızman da askeri kışla ve pavyonlar yapıp Kars –Tiflis demiryolu inşaatı sırasında Ermeni ve Rumlar yeni açılan caddelerinde ev ve işyeri yapmaktalar.

Bu arada Türkü Türk e kırdırmak için ruhsatlı silah para ile veriliyordu(yabancılara zarar vermemek şartıyla) Şayet biri bir Türk ü öldürürse mahkemede açıktan bir memura para verirse berat eder vermezse 6 ay ceza verilirdi fakat bir Rus öldürülürse 5 yıl hapis ayrıyeten Sibirya ya sürgün edilirdi.

Türkler halkın aydınlanması için Kırım ve Azerbaycan dan getirdikleri gazete ve Türkçe yayınları (Ruslar tarafından Türkçe okuma ve yazma yasağı olduğundan) getirip okuyor ve okutuluyordu. Evliya cami imamı Molla Muhittin efendi Karslı erkeklere Medresede kızları da Su kapı Mahallesindeki evinde kadınları okutup bilgilendiliyordu. Posoflu Zulali efendinin milli şiirleri Kara Kağızman madreslerinde okutulup halk aydınlanıp birlik beraberlik sağlanıyordu.

Bu sırada Sarıkamış ın Asbuğa köyünden İsmail ağanın yeğeni Piroğlu Fahrettin bey 1891-1897 de Batum Artvin yolu ile Kars a gelmiş Reis olduğu gizli islam cemiyetinin şubesini açmak Kars ve Köylerinde üye yazmakta aynı zamandan Ermeni komiteleri ile mücadele etmek için Azerbaycan da ki Difai partisinin bir şubesini açmıştır. 1906 da bu şube ye Kars aydınlarında Cihangir oğlu İbrahim bey ,Hasan Han bey ,Saddar bey, ve Hacıoğlu Başkurtlu avkukat mamiloğlu ,Mühittin Fahrettin bey ,Yüzbaşı Hüseyin bey ,Cihangiroğlu aziz ve Aydın bey kardeşler ve niceleri bu cemiyete girip canla başla çalışmışlardır.

Merkezi Bakü olan Mesir Marif cemiyetinin bir şubesini de 1909 da Kars ta açtılar. Bunun azaları da İbrahim bey Arif ağa Ali ağa , Molla Mühittin İnezorlu Kurban Efendi bunların amacı Karsta okuryazarlığı artırmak halkı aydınlatmak.

1914 Cihan harbi patlak verince Ruslar Kars halkından Şahbenderliği ile alakası olan şehir ve köylerden (önceden para ile tuttukları hafiyeler yardımı ile ) ansızın 150den fazla türkü sürgün ederek Asterhon Oranburg ve Semerkant gibi içeriye sürerler.
Kars’tan sürgüne giden gerçek milliyetçi gözü pek kimselerdi.Kağızman sancağından gidenler arasında Tacir Halil (Gündoğdu) bey 1868-1935 Kötek köyünden halife Numan efendi ve Zarif bey Astarhan a sürmüşlerdir.Halil bey orada ticaret ileuğraşıp Astarhan da saygın bir kişi olmuştur.

Sarıkamış felaketinde tutsak edilen subay ve erlerin bir kısmının kaçmasına bir kısmının da İran pasaportu ile anavatana göndermiştir.
Kağızman da Çarlık devri sürerken Türkleri temsilen ve onların haklarını savunan aşiretlerden bazıları şöyle:
1) Feriz bey Camuşlu lu
2) Molla beyri şulalesinden Zorba bey
3) Hasan bey (Karakaleli)
4) Cemalaettin Aşiretinden Hasan Esat bey (Ahmet Alkan Dedesi)
5) Bahri bey
Şeh şamil cafer ağa ve oğlu General Ali eşref paşa gibi şahışlar Ali rıza beyin önderliğinde büyük roller oynamışlardır.
Hasan bey ile bahri bey Camuşlu da Nahiye müdürlüğü yapmışlardır.

Karsta Cumhuriyet kurulmasına ve aynı zamanda Rus ve İngilizleri tutanlar olduğu gibi Kağızman dada Cumhuriyete karşı gruplar olmuştur. Bunların başını Kağızman Kaymakamı Esaf Talat bey gelmektedir. Cihangir oğlu İbrahim bey Iğdır dan Kağızman a gelirken karşılamayı engellemeye kalkmış fakat Ali Rıza bey başkanlığında bir heyetle karşılama olmuştur.

Ruslar çekildikten sonra Karsa gelen İngilizler ve Ermenilere artık halkın tahammülü kalmaz Cihangir oğlu İbrahim bey başkanlığında Milli Şura hükümeti kurmaya karar verilir. Bu arada birinci Cihan harbinde yenilen Osmanlı 21 Ekim 1918 de İzzet Paşanın verdiği emirle Ordularımız geri çekilmiştir. Ordunun geri çekileceğini duyan Akıska-Gümrü-Iğdır ve Nahçıvan kazalarındaki Müslümanlar Şefki Paşaya müracaat ederek askerin çekilmemesini istemişler. Fakat yenildiğimiz için bu istek kabul edilmedi .Üçüncü Fıkra Komutanı Halit bey bir milis çetesi kurulacak kadar asker bırakmış başlarına da Osman Servet beyi (Atabey) bırakmış top, mermi ,silah vermiştir. Osmanlı Kafkasya dan çekilirken 14 Kasım 1918 de merkezi Iğdır olmak üzere Aras türk hükümeti kuruldu. Hükümet Reisi Emir bey ;
1-Harbiye Nazırı Cihangir Oğlu İbrahim bey
2-Maliye Nazırı Kanber Ali bey Banyalı
3-Maliye Nazırı Bekir bey Rizazade
4-Hariciye Nazırı Hasan Ağa Sofuzade
5-Adliye Nazırı Mehmet bey beyzade
6-Seyhüislam Mirza Hüseyin Mirza Hasanzade ve Müftü Hoca Ekit Efendi.

Ayrıca Aşiret reisi General Ali Eşref bey hükümete yardımcı olmak için seçilmiş Berestlı GVSK anlaşması Ruslar üç ilden çekilecek duyurusu Ermeni Hudutlarına yakın Türk köyleri göçe başlarlar . Bu göçü İbrahim bey durdurmayı başarmıştır. Ermeniler para ile tuttukları Mollalar halkı mücadeleden vaz geçirmeye uğraşsalar da başaramamışlardır. Fakat Aras Türk Hükümeti adına Yüzbaşı Halil bey –Abbas Kuluhan –Kelbayi Ali Han Ermenilerin taaruzuna karşı Hükümet reisi Emir bey Ekberzade Cihangiroğlu İbrahim beylerle birlikte mücadele etmişlerdir.

30 Kasım 1918 de Kars İslam şurası Batum-Nahcıvan a kadar olan bölgeler kongrelerine aldıkları karar Aras Türk hükümeti merkezi Kars olacak oradan idare bu şekilde Kars Milli Şura Hükümeti kurulur. Bu hükümete Nahcıvan-Iğdır-Doğu Şoregel –Ahıska bölgelerinden 60 deleğe 10 da çeşitli bölgelerden gelen delegelerin katılımı ile idare ve Yurt korunması Milli Şura Hükümeti koruyacak hükümet 12 aza dan oluşur.

1-Cihangiroğlu Hasan bey (Karslı)
2-Piroğlu Fahrettin bey (Divrikli)
3-Doktor Esat bey (Çıldırlı)
4-Karaçantalı Hacı Oğlu Ahmet bey
5-Akbabalı Hacı Abbasoğlu Kerbelalı Mehmet bey
6-Molla Bilal Bey
7-İravanlı Ahunt Oğlu Tuki bey
8-Iğdırlı Ali Beyoğlu Mehmet bey
9-Gümrülü Hacıoğlu Yusuf bey
10-Borcalı Kepenekçi Emin Ağa
11-Kağızmanlı Ali Rıza Bey (Ataman)
12- Diğorlu Cemalettin aşiretinden Aşiret reisinin oğlu Maksut Ağaoğlu Hasan Ağa

Hükümet reisliğine Cihangiroğlu İbrahim bey muavinliğine de Kepenekçi Emin Ağa Katipliğe Desami bey seçilmişlerdir.

Uluhanlılar İbrahim beye karşı çıkmışlar fakat Ali Han bunlara para vererek etkileyip Ermeniler tarafından çekmeye başarmış . Ermeniler de 300 süvari 500 piyade ile 400 hanelik Uluhanlı ları işgal etmişlerdir.

İbrahim bey Beyazıt-Karakiliseye uğradıktan sonra Kağızman a gelmiş. Kaymakam Esaf Telat bey karşı çıkmışsa da Yakup Şefki Paşanın ikazları ve de Ali Rıza beyin Şube reisi Aslan bey 20 kadar Eşref reisi karşılamışlardır.
17-18 Ocak ta Doktor Esat (Oktay) başkanlığında toplanan kongre merkezi Kars olmak üzere 8 maddelik anayasa kabul edilmiştir.
Milli Şura Hükümeti kurulmaya karar verilir 25 Mart 1919 da Kafkas hükümeti kabinesi şöyle oluşur.
Reisi Cumhur Cihangiroğlu İbrahim bey (1863-1948 Aydın)
1- Meclis başkanı Çıldırlı Esat bey
2- Dahiliye Nazırı Kağızmanlı Ali Rıza bey (Ataman)
3- Adliye nazırı Ağbabalı Ali bey (Erivanlı)
4- Hariciye nazırı Piroğlu Fahrettin bey (Erdoğan)
5- Maliye nazırı Hacıbey oğlu Mehmet bey (Gümrülü)
6- Harbiye nazırı Hasan han bey (Karslı)
7- Maarif nazırı Mualim Mehmet bey Hocaoğlu
8- Nafiye nazırı Mühensi Mehmet bey (İravanlı)
9- İaşe nazırı Hasanbey oğlu Mehmet bey
10- Zirai –Orman ve ticaret Nazırı Aliekber Kazım bey (Nahcıvanlı)

Kabine kurulduktan sonra 18 maddelik anayasa oylanarak kabul edilir. Bu yasaya göre resmi dil Türkçe olacak. 10bin kişiye bir milletvekili seçilerek Gökrenk üzerinde Ay yıldızlı bayrak kabul edilmiştir. Hükümet resmi yazı organı Batumda çıkan Sedayı milli gazetedir.
Damga ve posta pulu Kars kalesi üst ve altta fiyatı yazılacak. 25 mart 1919 da Kafkas hükümeti bağımsızlığını ilan etmiştir. Artık Cumhurbaşkanı sıfatı kullanılmıştır. Haricviye Nazırı Fahrettin bey 1000 adet bildiri bastırıp tüm aşiret resilerine ve bazı devletlerede gönderilmiştir. Ne yazık ki Eremeniler para tuttukları Türk İslam arasına nifak sokacak mücadelenin gereksiz olduğunu yayacak Mollaların faaliyetlerini destekleyecek.
Kağızman kaymakamı Asaf Talat bey hükümet içinde hükümet olmaz der Molla Hüseyin yanında İki Molla ile birlikte Uluhandan Erivana teslim bayrağı götürürler .
Alihayyar adında bir genç Ermenilerle mücadele etmeyelim zaten buralar Ermeniye verilmiştir, boşuna kırılırız. Hilmi bey ve 9.Ordu komutanı Yakup Şefki Paşa Kaymakamı daima ikaz etmişlerdir.

Mondoros Mütarekesine göre 11 Kasım 1918 de Karsa gelen İngilizler 9.Ordunun görevi teslim alırlar.
Karsa gelen İngiliz Generalı Davie ve Yarbay Preston şehirde İngiliz karakollarını artırırlar . o esnada İbrahim bey yurt gezisinden dönüyor 10 Nisan 1919 evinde bir toplantı yapıyor İngilizlerden şehirdeki yağmalamalar sorulacak bu esnada İbrahim beyi İki İngiliz subayı ziyaret eder. Teşkilatın iyi olacağını söylerler 12 Nisanda Kafkas Hükümeti toplanıldı ,toplantıya da iki İngiliz subayı katıldı mecliste görüşmeler yapılırken dışarıdan silah sesleri gelmeye başlar . Meclis basılmıştır. Şube Reisi Aslan Efendi Belediye ye giren İngilizleri hançerleyen Çıldırlı bir genç ve 150 kadar sivil ve asker şehit olmuştur. İbrahim bey ve bazı vekiller hemen tutuklanıp Tiflise sevk edilmişlerdir. Tiflisten –Batum –İstanbul oradan da Maltaya sürülmüşler Ali Rıza Bey Batumda sorgusu sürerken kaçmış Kağızmana gelerek Orta –Kale milli şuranın başına geçmiş savasına buradan devam etmiştir.
Malta ve çeşitli yerlere sürülen Türkler Lozan anlaşmasına göre yurtlarına dönebilmişlerdir.
Kars ta kurulan Anadolu da ilk cumhuriyette sona ermiş İngilizler ortamı yumuşatmak için preston nezaratında bir kukla hükümeti kurulur bu da üç gün sonra kapatılır.
Anadolu Cumhuriyeti dağıldıktan sonra bu uğurda canalrını feda edenler nasılki Hasan Tahsin İzmirde Sütçü imam Maraşta Şahin bey Antepte destanlar yazdılarsa Karsta İbrahim bey Kağızmanda Ali Rıza bey Tacir Halil bey Halife Numan efendi ve Zarif ağa da Karsta destan yazanlardandır.

Bir binanın temeli atılıp malzemeler yığılır bina yapılıp kapı-penceresi takıldımı içinin ince işi kolaydır.tarihteki bu kişiler bize bu binayı yaptı gittiler eğer binanın ince işçiliğinde geçmişimizi hatırlamasak Fikren çabuk iflas ederiz. Bir millet aslını inkarla çöker aslını inkar başlangıcı maziye sövmek ve milli kahramanları yok saymaktır. Milli Kahramanlara ve Tarihimize sahip çıkalım analım anlatalım.

Mehmet Turan
Emekli Öğretmen

Faydalanılan Kaynaklar:
Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti : Dr.Ahmet Ender Gökdemir
(Gazi üniversitesi Fen –Edebiyat Fakultesi Öğretim üyesi)
Kağızman : Rohat Alakom

 


Bu Makaleye Henüz Yorum Yapılmamıştır. İlk Yorumu Siz Yapın!
YAZARLAR
Canlı Maç Sonuçları